Fernan Gonçalves de Seabra. Cantigas Edizione critica a cura di Mariagrazia Staffieri

Contenuto principale dell'articolo

Mariagrazia Staffieri
https://orcid.org/0009-0009-1396-5438

Abstract

Fernan Gonçalvez de Seabra, trovatore galego-portoghese di origini leonesi, è autore di sedici canzoni d’amore, di cui quindici cantigas de amor e una cantiga de amigo. Raffinato cantore della poesia di argomento amoroso tipica della scuola trobadorica galego-portoghese, Seabra colloca al centro del suo corpus poetico la forza inarrestabile di un amore estremamente angosciante e doloroso. Le sue cantigas, infatti, seguono le tradizionali sfumature di questo genere e ne riecheggiano i topoi più comuni, non rinunciando comunque a parziali impulsi innovativi. Si può così apprezzare una sottile eleganza retorica e tecnica, ben notevole nella tendenza all’omogeneità testuale e nelle accurate sperimentazioni offerte dal trovatore, il quale mostra un originale gusto per la variatio tematica, nonché per i continui monologhi interiori. 


L’edizione monografica che qui si offre mira a restituire i testi del trovatore mediante una sicura metodologia filologica di stampo lachmanniano, nonché a fornire una precisa caratterizzazione storico-letteraria e linguistica del poeta, attraverso il corposo studio introduttivo, che implica anche un approfondito esame della tradizione manoscritta, volto a spiegare eventuali lacune e problemi legati alla trasmissione dei testi. 

Downloads

I dati di download non sono ancora disponibili.

Dettagli dell'articolo

Come citare
Staffieri, M. (2024). Fernan Gonçalves de Seabra. Cantigas: Edizione critica a cura di Mariagrazia Staffieri. Carte Romanze. Rivista Di Filologia E Linguistica Romanze Dalle Origini Al Rinascimento. https://doi.org/10.54103/2282-7447/20236
Sezione
Volumi
Biografia autore/autrice

Mariagrazia Staffieri, Sapienza University of Rome

Mariagrazia Staffieri è dottoranda di ricerca in “Scienze del testo dal Medioevo alla modernità” presso La Sapienza Università di Roma. I suoi interessi di ricerca vertono sulla lirica medievale romanza, sulla linguistica romanza (in particolar modo provenzale) e sulle digital humanities. È redattrice del laboratorio di “Lirica Medievale Romanza”, in relazione all’edizione critica del trovatore galego-portoghese Fernan Gonçalvez de Seabra. 

Riferimenti bibliografici

SIGLE E ABBREVIAZIONI

DLMGP = Giulia Lanciani, Giuseppe Tavani (ed. por), Dicionário da litera-tura medieval galega e portuguesa, Lisboa, Caminho, 1993.

Inquirições = Portugaliae Monumenta Historica, Lisboa, Academia de Ciências, 1917-1927.

LPGP = Mercedes Brea (ed. por), Lírica Profana galego-portuguesa. Corpus com-pleto das cantigas medievais, con estudio biográfico, analíse retórica e bibliografía específica, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia–Centro Ramón Piñeiro, 1996, 2 voll.

MeDB3 = Mercedes Brea (ed. por), Base de datos da lírica profana galego-portuguesa, versión 3.11, Santiago de Compostela, Centro Ramón Piñei-ro para a Investigación en Humanidades, consultabile all’indirizzo: http://bernal.cirp.gal/ords/f?p=MEDDB3:2.

PalMed = Mercedes Brea, Pilar Lorenzo Gradín (ed. por), Base de datos pa-leográfica da lírica galego-portuguesa, versión 2.1, Santiago de Compostela, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, con-sultabile all’indirizzo: http://bernal.cirp.gal/ords/palmed/r/palmed.

RM = Giuseppe Tavani, Repertorio metrico della lirica galego-portoghese, Roma, Edizioni dell’Ateneo, 1967.

Tavola Colocciana (Gonçalves) = Elsa Gonçalves, La Tavola colocciana. Autori portughesi, «Arquivos do Centro Cultural Português» 10 (1976): 387-449.

UC = Manuel Ferreiro et alii (ed. por), Universo Cantigas. Edición crítica da poesía medieval galego-portuguesa, A Coruña, Universidade da Coruña, consultabile all’indirizzo: http://universocantigas.gal [data dell’ultima consultazione: 06/10/2021].

UC Glosario s.v. xxx = UC/Glosario, s.v. xxx, in Manuel Ferreiro (dir. por), Universo Cantigas. Edición crítica da poesía medieval galego-portuguesa, A Coruña, Universidade da Coruña, consultabile all’indirizzo: http://universocantigas.gal [data dell’ultima consultazione: 14/02/2021].

LETTERATURA PRIMARIA

a) Edizioni del Cancioneiro da Ajuda (A):

Arbor = Mariña Arbor Aldea, Cancioneiro da Ajuda. Transcrición e notas, Washington, Virtual Center for the Study of Galician-Portuguese Lyric, 2016.

Carter = Henry Hare Carter, Cancioneiro da Ajuda. A diplomatic edition (1941), Lisboa, Imprensa Nacional/Casa da Moeda, 20072.

Michaëlis = Cancioneiro de Ajuda, hrsg. von Carolina Michaëlis de Vascon-celos, Halle a.S., Niemeyer, 1904, 2 voll.

b) Edizioni del Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa, antico ‘Colocci-Brancuti’ (B):

Cancioneiro da Biblioteca Nacional (Colocci-Brancuti). Cód. 10991. Reprodução facsi-milada, Lisboa, Imprensa Nacional/Casa da Moeda, 1982.

Paxeco Machado—Machado = Elsa Paxeco Machado, José Pedro Ma-chado, Cancioniero de Biblioteca Nacional (antigo Colocci-Brancuti), Lisboa, Edição da Revista de Portugal, 1949-1964, 8 voll.

Molteni = Enrico Molteni, Il canzoniere portoghese Colocci-Brancuti, pubblicato nelle parti che completano il codice vaticano 4803, Halle a.S., Niemeyer 1880.

c) Edizioni del Canzoniere della Biblioteca Vaticana (V):

Braga = Teóphilo Braga, Cancioneiro portuguez da Vaticana. Edição critica resti-tuida sobre o texto diplomático de Halle, acompanhada de um Glossario e de uma Introducção sobre os Trovadores e Cancioneiros portughezes, Lisboa, Im-prensa Nacional, 1878.

Cancioneiro português da Biblioteca Vaticana (Cód. 4803). Reprodução facsimilada, Lisboa, Centro de Estudos Filológicos—Instituto de Alta Cultura, 1973.

Monaci = Ernesto Monaci, Il canzoniere portoghese della Biblioteca Vaticana, Halle a.S., Niemeyer, 1875.

d) Edizioni di trovatori e di altri testi medievali galego-portoghesi:

Arte de trovar (Tavani) = Giuseppe Tavani, Arte de trovar do Cancioneiro da Bi-blioteca Nacional de Lisboa. Introdução, edição crítica e fac-símile, Lisboa, Colibri, 1999.

Lang 1874 = Henry Roseman Lang, Das Liederbuch des Königs Denis von Portu-gal. Zum ersten Mal vollständig herausgegeben und mit Einleitung, An-merkungen und Glossar versehen, Halle a.S., Niemeyer, 1874.

Livro de Linhagens (Mattoso—Piel 1980) = Livro de Linhagens do Conde D. Pe-dro, ed. por José Mattoso, Joseph Piel, (Portugaliae Monumenta Histori-ca. A saecvlo octavo post christvm vsqve ad qvintvmdecimvm ivssv academiae scientiarvm olisiponesis. Nova série), Lisboa, Publicações do II Centenário da Academia das Ciências, 1980.

Lorenzo 1977 = Ramón Lorenzo Vázquez, La traduccion gallega de la Cronica General y de la Cronica de Castilla, Orense, Istituto de estudios orensa-nos ‘Padre Feijoo’, 1977, II.

Marcenaro 2012 = Simone Marcenaro (ed.), Pero Garcia Burgalés. Canzoniere – canzoni d’amore, d’amigo e di scherno, Alessandria, Edizioni dell’Orso, 2012.

Mettmann 1972 = Walter Mettmann (ed.), Cantigas de Santa Maria, Coim-bra, Universidade de Coimbra, 1972.

Roi Queimado (Lorenzo Gradín—Marcenaro) = Pilar Lorenzo Gradín, Simone Marcenaro (ed.), Il canzoniere del trovatore Roi Queimado, Ales-sandria, Edizioni dell’Orso, 2010.

Santillana 2005 = Íñigo López de Mendoza Santillana, Marqués de, Proemio y carta, Edición digital a partir del manuscrito 2655 de la Biblioteca Universi-taria de Salamanca, ed. por Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, Alicante, Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2005, consultabile all’indirizzo: https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/proemio-y-carta--0/html.

Simões 1991 = Manuel Simões (ed.), Il canzoniere di D. Pedro, conte di Barcelos, L’Aquila, Japadre, 1991.

Veaz (González González) = Eva María González González, Edición y retórica: A dona que eu vi por meu, de Ayras Veaz según el manuscrito A, in Carmen Parrilla et alii (ed. por), Edición y anotación de textos. Actas del I Congreso de Jóvenes Filólogos, A Coruña, 25-28 de septiembre de 1996, A Coruña, Universidade da Coruña, 1998: 275-284.

Veaz (Lanciani 1993) = Giulia Lanciani, Airas Veaz, in DLMGP: 29-30.

Veaz (Lanciani 2010) = Giulia Lanciani, Ayras Veaz o il trovatore dimezzato, in Ead., La meccanica dell’errore, Roma, Viella, 2010: 117-134.

Videira Lopes 2016 = Graça Videira Lopes (ed. por), Cantigas medievais galego-portuguesas. Corpus integral profano, Lisboa, Imprensa Nacio-nal/Casa da Moeda, 2016, disponibile anche online su: https://cantigas.fcsh.unl.pt/.

e) Antologie e raccolte:

Arias Freixedo 2003 = Xosé Bieito Arias Freixedo, Antoloxía da lírica galego-portuguesa, Vigo, Xerais, 2003.

Cohen 2003 = Rip Cohen, 500 cantigas de amigo, Porto, Campo das Letras, 2003.

Fernández Pousa 1951 = Ramón Fernández Pousa, Selección literaria del idio-ma gallego (siglos XI-XX), Madrid, SE, 1951.

Ferreiro—Martínez Pereiro 1996a = Manuel Ferreiro, Carlos Paulo Martínez Pereiro, Lírica trobadoresca galego-portuguesa medieval. Cantigas de amor. Antoloxía, Vigo, A Nosa Terra, 1996.

Ferreiro—Martínez Pereiro 1996b = Manuel Ferreiro, Carlos Paulo Martínez Pereiro, Lírica trobadoresca galego-portuguesa medieval. Cantigas de amigo. Antoloxía, Vigo, A Nosa Terra, 1996.

Gonçalves—Ramos 1983 = Elsa Gonçalves, Maria Ana Ramos, A lírica ga-lego-portuguesa (Textos escolhidos), Lisboa, Ed. Comunicação, 1983.

Jensen 1992 = Frede Jensen, Medieval Galician-Portuguese Poetry. An Anthology, New York · London, Garland Publishing, 1992.

Lapa 1970 = Manuel Rodrigues Lapa (ed. por), Cantigas d’escarnho e de mal-dizer dos cancioneiros medievais galego-portugueses, Vigo, Galaxia, 1970.

Nemésio 1961 = Vitorino Nemésio, A Poesia dos Trovadores: trechos escolhidos e comentados para uso escolar, Lisboa, Livraria Bertrand, 1961.

Nunes 1932 = José Joaquim Nunes, Florilégio da Literatura Portuguesa Arcaica trechos, coligidos em obras escritas desde o comêço do século XIII até os primeiros anos do século XVI, Lisboa, Imprensa Nacional, 1932.

Nunes 1959 = José Joaquim Nunes, Crestomatia Arcaica: excertos da literatura portuguesa desde o que máis antigo se conhece até ao século XVI: acompanhados de introdução gramatical, notas e glossário, Lisboa, Livraria Clássica, 1959.

Nunes 1973 = José Joaquim Nunes, Cantigas d’amigo dos trovadores galego-portugueses. Edição crítica acompanhada de introdução, comentário, variantes e glossário, Coimbra, Imprensa da Universidade, 1973, 3 voll.

Piccolo 1951 = Francesco Piccolo, Antologia della lirica d’amore galego-portoghese, Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane, 1951.

Rios Milhám 2018 = José Rios Milhám, Lírica trovadoresca em língua portuguesa. Exercícios ecdóticos III, 2018, consultabile all’indirizzo: https://www.academia.edu/37014591/L%C3%ADrica_trovadoresca_em_3.

Seoane 1941 = Luís Seoane, Poesía gallega medioeval de los siglos XII al XV, Buenos Aires, Emecé, 1941.

Varnhagen 1872 = Francisco Adolfo de Varnhagen, Cancioneirinho de Trovas Antigas colligidas de um grande cancioneiro da Bibliotheca do Vaticano, Vienna, Tipographia I.E.R. do E.E. da Corte, 1872.

LETTERATURA SECONDARIA

Agamben 1977 = Giorgio Agamben, Stanze. La parola e il fantasma nella cultu-ra occidentale, Torino, Einaudi, 1977.

Alvar 1977 = Carlos Alvar, La poesía trovadresca en España y Portugal, Madrid, Cupsa, 1977.

Álvarez Blásquez 1950 = Xosé María Álvarez Blásquez, Sobre la voz “Senhor” en los trovadores, «Cuadernos de Estudios Galegos» V (1950): 87-104.

Antonelli 1979 = Roberto Antonelli, Equivocatio e repetitio nella lirica trobadori-ca, in Id., Seminario Romanzo, Roma, Edizioni dell’Ateneo, 1979: 113-155.

Antonelli 1984 = Roberto Antonelli, Repertorio metrico della Scuola poetica sici-liana, Palermo, Centro di Studi Filologici e Linguistici Siciliani, 1984.

Arbor 2005 = Mariña Arbor Aldea, Os estudos sobre o Cancioneiro da Ajuda: un estado da cuestión, in Mercedes Brea et alii, Carolina Michaëlis e o «Can-cioneiro da Ajuda», hoxe, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2005: 45-120.

Arbor 2009 = Mariña Arbor Aldea, Escribir nas marxes, completar o texto: as no-tas ós versos do Cancioneiro da Ajuda, in Mercedes Brea (ed. por), Pola melhor dona de quantas fez Nostro Senhor. Homenaxe á Profesora Giulia Lan-ciani, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2009: 49-72.

Ballesteros Beretta 1984 = Antonio Ballesteros Beretta, Alfonso X, Barcelo-na, El Albir, 1984.

Barros 2006 = José d’Assunção Barros, Os livros de linhagens medievais e a recon-strução da memória – as operações genealógicas nos nobiliários portugueses dos séculos XIII e XIV, «Revista Diadorim» 1 (2006): 153-168.

Beltrán 1986 = Vicente Beltrán, Los trovadores en la corte de Castilla y León: Al-fonso X, Guiraut Riquier y Pero da Ponte, «Romania» 428/4 (1986): 486-503.

Beltrán 1993 = Vicente Beltrán, La estructura conceptual de la cantiga de amor, in Mercedes Brea (ed por), O Cantar dos trobadores. Actas do Congreso ce-lebrado en Santiago de Compostela entre os días 26 e 29 de abril de 1993, San-tiago, Xunta de Galicia, 1993: 53-75.

Beltrán 1995 = Vicente Beltrán, A cantiga de amor, Vigo, Edicións Xerais, 1995.

Beltrán 1997 = Vicente Beltrán, A alba de Nuno Fernandez Torneol, «Revista galega de ensino» 17 (1997): 89-109.

Bertolucci Pizzorusso 1966 = Valeria Bertolucci Pizzorusso, Le postille metri-che di Angelo Colocci ai canzonieri portoghesi, «Annali dell’Istituto Univer-sitario Orientale (sezione romanza)» 8 (1966): 13-30.

Bertolucci Pizzorusso 1972 = Valeria Bertolucci Pizzorusso, Note linguistiche e letterarie di Angelo Colocci in margine ai canzonieri portoghesi, in Aa. Vv., Atti del Convegno di Studi su Angelo Colocci, Jesi, 13-14 settembre 1969, Jesi, Amministrazione Comunale di Jesi, 1972: 197-203.

Braga 1873 = Teóphilo Braga, Historia de Camões, Porto, Imprensa Portu-guesa, 1873, 8 voll.

Brea 1987-1989 = Mercedes Brea, Dona e senhor nas cantigas de amor, «Estu-dios Románicos (Homenaje al Prof. Luis Rubio)» 4 (1987-1989): 149-170.

Brea 1996 = Mercedes Brea, La fin’amor et les troubadours galiciens-portugais, «Revue des Langues Romanes» 100 (1996): 84-107.

Brea 1997 = Mercedes Brea, Las anotaciones de Angelo Colocci en el Cancionero de la Biblioteca Vaticana, «Revista de Filología Románica» 14 (1997): 515-519.

Brea 1999 = Mercedes Brea, Cantar Et Cantiga Idem Est, in José Luis Couceiro Pérez et alii (ed. por), Homenaxe ó Prof. Camilo Flores, Santia-go de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 1999: 93-108.

Brea 2008 = Mercedes Brea (ed.), Estudos sobre léxico dos trobadores, Santiago de Compostela, Universidad de Santiago de Compostela, 2008.

Brea 2022 = Mercedes Brea, La numeración colocciana del antecedente en B y V, «Anuari de Filologia. Antiqva et Mediaevalia» 12/2 (2022): 59-80.

Brea—Fernández Campo 1993 = Mercedes Brea, Francisco Fernández Campo, Notas lingüísticas de Angelo Colocci no Cancioneiro galego-portugués B, in Gerold Hilty (éd. par), Actes du XXe Congrès International de Lin-guistique et Philologie Romanes, Universite de Zurich, 6-11 avril 1992, Tübingen, Francke Verlag, 1993, V: 41-56.

Brea—Lorenzo Gradín 1998 = Mercedes Brea, Pilar Lorenzo Gradín, A cantiga de amigo, Vigo, Edicións Xerais, 1998.

Carregal 2009 = Antonio Augusto Domínguez Carregal, O uso de afan na liri-ca galego-portuguesa, in Mercedes Brea (ed. por), Pola melhor dona de quantas fez Nostro Senhor. Homenaxe á Profesora Giulia Lanciani, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2009: 153-168.

Cintra 1963 = Luis Felipe Lindley Cintra, Observations sur l’ortographe et la lan-gue de quelques textes non littéraires galiciens-portugais de la seconde moitié du XIIIe siècle, «Revue des Langues Romanes» 87 (1963): 59-77.

Corral Díaz 2004 = Esther Corral Díaz, Pero sei que me quer matar... aquel ma-tador: a conceptualización de matar no Cancioneiro da Ajuda, in Mercedes Brea (ed. por), O Cancioneiro da Ajuda, cen anos despois, Actas do Con-greso realizado pola Dirección Xeral de Promoción Cultural, San-tiago de Compostela–Illa de San Simón os días 25-28 de maio de 2004, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2004: 261-276.

Correia 1997 = Ângela Correia, A jura como prova na cantiga de amor galego-portuguesa, in Cristina Almeida Ribeiro, Margarida Madureira (ed. por), O género do texto medieval, Actas do Colóquio Organizado pela Secção Portuguesa da Associação Hispânica de Literatura Medieval, Lisboa, Edições Cosmos, 1997: 55-69.

D’Agostino 2001 = Alfonso D’Agostino, La corte di Alfonso X di Castiglia, in Pietro Boitani, Mario Mancini, Alberto Varvaro (a c. di), Lo spazio letterario del Medioevo, Roma, Salerno, 2001, II/I: 735-785.

D’Heur 1974 = Jean Marie D’Heur, Sur la tradition manuscrite des chansonniers galiciens-portugais. Contribution à la Bibliographie Génerale et au Corpus des Troubadours, «Arquivos do Centro Cultural Português» 8 (1974): 3-43.

D’Heur 1984 = Jean Marie D’Heur, Sur la généalogie des chansonniers Portugais d’Angelo Colocci, «Boletim de Filologia» 39 (1984): 23-34.

De los Ríos—Cortina 1947 = José Amador de los Rios, Augusto Cortina, Vida del marqués de Santillana, Madrid, Espasa-Calpe, 1947.

Del Rosario Fernández 1971 = María Del Rosario Fernández, La tradición lírica cortesana. Poesía provenzal, in Id., Una visión de la muerte en la lírica española. La muerte como amada, Madrid, Gredos, 1971: 23-46.

Dias 2019 = Isabel de Barros Dias, Linhagens imaginadas e relatos fundacionais desafortunados, in Isabella Tomassetti et alii (ed. por), Avatares y perspec-tivas del medievalismo ibérico, San Millán de la Cogolla, Cilengua, 2019, 2 voll.

Dias 1987 = Nuno José Pizarro Pinto Dias, Cortes Portuguesas (1211-1383), Braga, Universidade do Minho/Unidade de Ciências Sociais, 1987.

Diez 1863 = Friedrich Diez, Introduction à la grammaire des langues romanes. Traduite de l’allemand par Gaston Paris, Paris, Libraire de la Société de l’Ècole impériale des Chartes et de la Société impériale des Anti-quaires de France, 1863.

Fernández Guiadanes—Pérez Barcala 2005 = Antonio Fernández Guia-danes, Gerardo Pérez Barcala, O (des)ensandecemento trobadoresco, «Ver-ba» 32 (2005): 191-224.

Fernández 1993 = José Luis Rodríguez Fernández (ed. por), A mulher nos cancioneiros: notas para um anti-retrato descortês, Simpósio Internacional Muller e Cultura, Santiago de Compostela, 27-29 de febreiro de 1992, Santiago de Compostela, Servicio de Publicaciones e Inter-cambio Científico, 1993.

Ferrari 1979 = Anna Ferrari, Formazione e struttura del Canzoniere Portoghese del-la Biblioteca Nazionale di Lisbona (Cod. 10991: Colocci-Brancuti), «Arqui-vos do Centro Cultural Português» 14 (1979): 27-142.

Ferreira 2004 = Manuel Pedro Ferreira, O rasto da música no Cancioneiro da Ajuda, in Mercedes Brea (ed. por), O Cancioneiro da Ajuda, cen anos de-spois, Actas do Congreso realizado pola Dirección Xeral de Promoción Cultural, Santiago de Compostela–Illa de San Simón os días 25-28 de maio de 2004, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2004: 185-210.

Ferreira 2012 = Maria do Rosário Ferreira, Amor e amizade antre os nobres fi-dalgos da Espanha. Apontamentos sobre o prólogo do Livro de Linhagens do Conde D. Pedro, «Cahiers d’études hispaniques médiévales» 1/35 (2012): 93-122.

Ferreiro 1999 = Manuel Ferreiro, Gramática histórica galega, Santiago de Compostela, Laiovento, 1999, I.

Ferreiro 2012 = Manuel Ferreiro, Do manuscrito á edición: consideracións sobre a segmentación textual na poesía profana galego-portuguesa, «Verba» 68 (2012): 135-158.

Ferreiro 2016a = Manuel Ferreiro, Materiais para unha revisión crítica da seg-mentación de é no texto das cantigas profanas galego-portuguesas, in Xosé Manuel Sánchez, Rei Maria Aldina Marques, As Ciências da Linguagem no espaço galego-português, diversidade e convergência, Braga, Universidade do Minho, 2016: 39-64.

Ferreiro 2016b = Manuel Ferreiro, A forma mais na lírica profana galego-portuguesa: variación lingüística e estatus métrico, «Verba» 43 (2016): 361-383.

Ferreiro—Martínez Pereiro—Tato Fontaiña 2007 = Manuel Ferreiro, Car-los Paulo Martínez Pereiro, Laura Tato Fontaiña (ed. por), Normas de edición para a poesía trobadoresca galego-portoguesa medieval, A Coruña, Universidade da Coruña, 2007.

Fidalgo 1997 = Elvira Fidalgo Francisco, Acerca del mot equivoc y del mot tornat en la cantiga de amor, «Cultura Neolatina» 57/3-4 (1997): 253-276.

Filgueira Valverde 1990 = Xosé Filgueira Valverde, Quintana viva, Santiago de Compostela, Galaxia, 1990.

Filgueira Valverde 1991 = Xosé Filgueira Valverde, A servidume de amor e a expresión feudal nos Cancioneros, Estudos portuguese. Homenagem a Luciana Stegagno Picchio, Lisboa, DIFEL, 1991.

Gaibrois de Ballesteros 1922-1928 = Mercedes Gaibrois de Ballesteros, Historia del reinado de Sancho IV de Castilla, Madrid, Tip. de la Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 1922-1928, I.

Gómez Moreno 1990 = Ángel Gómez Moreno, El “Prohemio e carta” del Marqués de Santillana y la teoría literaria del s. XV, «Colección Filológi-ca» 1 (1990): 17-160.

Gonçalves 1993 = Elsa Gonçalves, D. Denis: um Poeta Rei e um Rei Poeta, in Aires Augusto Nascimento, Cristina Almeida Ribeiro (ed. por), Lite-ratura Medieval, Actas do IX Congreso da Associação Hispânica de Literatura Medieval, Lisboa, 1-5 de outubro de 1991, Lisboa, Ediçoes Cosmos, 1991, II: 13-23.

Gonçalves 1994 = Elsa Gonçalves, O sistema das rubricas atributivas e explica-tivas nos cancioneiros trovadorescos galego-portugueses, in Ramón Lorenzo (ed. por), Actas do XIX Congreso Internacional de Lingüística e Filoloxía Románicas, Universidade de Santiago de Compostela, 1989, A Co-ruña, Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1994, VII: 979-990.

González Jiménez 2004 = Manuel González Jiménez, Alfonso X, el Sabio, Barcelona, Ariel, 2004.

Huber 1986 = Joseph Huber, Gramática do Português Antigo, Lisboa, Funda-ção Calouste Gulbenkian, 1986.

Lagares 2006 = Xoán Carlos Lagares, Uma aproximação à “língua” das canti-gas galego portuguesas, «Revista Galega de Filoloxía» 7 (2006): 95-116.

Lanciani 2004 = Giulia Lanciani, Repetita iuvant?, in Mercedes Brea (ed. por), O Cancioneiro da Ajuda, cen anos despois, Actas do Congreso realizado pola Dirección Xeral de Promoción Cultural, Santiago de Compostela–Illa de San Simón os días 25-28 de maio de 2004, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2004: 137-143.

Lang 2010 = Henry Roseman Lang, Sobre o Cancioneiro da Ajuda, in Id. et alii, Cancioneiro d’El Rei Dom Denis e estudos dispersos (1908), Niterói, Editora da Universidade Federal Fluminense, 20102.

Larson 2018 = Pär Larson, La lingua delle cantigas. Grammatica del galego-portoghese, Roma, Carocci, 2018.

Lopes 2006 = Graça Videira Lopes, O peso da gravidade: corpos e gestos da poe-sia galego portuguesa, in Ana Isabel Buescu, João Silva de Sousa, Maria Adelaide Miranda (ed. por), O Corpo e o Gesto na Civilização Medieval, Actas do Encontro Científico (11-13 de Novembro de 2003), Lisboa, Edições Colibri, 2006: 297-304.

Lorenzo 1987 = Ramón Lorenzo Vázquez, Algunhas consideracións sobre a “Historia do Galego-Portugués” de Clarinda de Azevedo Maia, «Verba» 14 (1987): 441-488.

Lorenzo 1988 = Ramón Lorenzo Vázquez, Normas para a edición de textos medievais galegos, in Dieter Kremer (éd. par), Actes du XVIIIe Congrès International de Linguistique et de Philologie Romanes, Université de Trèves (1986), Tübingen, Niemeyer, 1988.

Lorenzo Gradín 1994 = Pilar Lorenzo Gradín, «Repetitio trobadorica», in El-vira Fidalgo, Pilar Lorenzo Gradín (ed. por), Estudios galegos en Ho-menaxe ó Profesor Giuseppe Tavani, Santiago de Compostela, Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias ‘Ramón Piñeiro’, Xunta de Galicia, 1994: 79-105.

Lorenzo Gradín 1997 = Pilar Lorenzo Gradín, El dobre galego-portugués o la estética de la simetría, «Vox Romanica» 56 (1997): 212-242.

Lorenzo Gradín 2009a = Pilar Lorenzo Gradín, Sobre el cómputo métrico en la lírica galego-portuguesa, in Furio Brugnolo, Francesca Gambino (a c. di), La lirica romanza nel Medioevo. Storia, tradizioni, interpretazioni, Pado-va, Unipress, 2009, II: 493-508.

Lorenzo Gradín 2009b = Pilar Lorenzo Gradín, Los trobadores galego-portugueses y el arte de la rima, in José Manuel Fradejas Rueda et alii (ed. por) Actas del XIII Congreso Internacional de la AHLM. In memoriam Alan Deyermond (Valladolid, 15-19 de septiembre 2009), Valladolid, Uni-versidad de Valladolid, 2009, I: 135-160.

Maia 1986 = Clarinda de Azevedo Maia, História do galego-português. Estado linguístico da Galiza e do Noroeste de Portugal desde o século XIII ao século XVI (con referência à situação do galego moderno), Coimbra, Fund. Calou-ste Gulbenkian/Junta Nacional de Investigação Científica e Tecno-lógica, 1986.

Marcenaro 2015a = Simone Marcenaro, Duplicazioni, doppie tradizioni e at-tribuzioni divergenti nella tradizione lirica galego-portoghese, «Critica del te-sto» 18/3 (2015): 73-102.

Marcenaro 2015b = Simone Marcenaro, Nuove acquisizioni sul Pergaminho Vindel (New York, Pierpont Morgan Library ms. 979), «Critica del testo» 18/1 (2015): 33-53.

Marcenaro 2016 = Simone Marcenaro, Il presunto Livro das cantigas di Don Pedro de Portugal, Conde de Barcelos, in Esther Corral Díaz et alii (ed. por), Cantares de amigos. Estudos en homenaxe a Mercedes Brea, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 2016: 575-583.

Marcenaro 2019 = Simone Marcenaro, La lingua dei trobadores. Profilo storico-linguistico della poesia galego-portoghese medievale, Roma, Viella, 2019.

Mariño Paz 2002 = Ramón Mariño Paz, A desnasalización vocálica no galego medieval, «Verba» 29 (2002): 71-118.

Massini-Cagliari 1998 = Gladis Massini-Cagliari, Escrita do Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa: fonética ou ortográfica?, «Filologia e lingüística portuguesa» 2 (1998): 159-178.

Medina—Ferreira 2014 = Inés Calderón Medina, João Paulo Martins Fer-reira, Beyond the Border: The Aristocratic mobility between the kingdoms of Portugal and León (1157-1230), «e-journal of Portuguese History» 12/1 (2014): 20-23.

Meneses 2000 = Paulo Meneses, Fenomenologia da morte-por-amor: do influxo das teorias médicas antigo-medievais na actividade poética trovadoresca, in José Luis Rodriguez Fernández (ed. por), Estudos dedicados a Ricardo Car-valho Calero, Santiago de Compostela, Parlamento de Galicia, Uni-versidade de Santiago de Compostela, 2000, I: 491-506.

Milá i Fontanals 1861 = Manuel Milá i Fontanals, De los trovadores en España, Estudio de Lengua y Poesía Provenzal, Barcelona, Verdaguer, 1861.

Monteagudo 2021 = Henrique Monteagudo Romero, Para a análise compara-tiva da escrita das Cantigas de Santa María (1). O códice de Toledo (To), «Si-gnum. Revista da ABREM» 22.2 (2021): 150-178.

Nobiling 2010 = Oskar Nobiling, A edição do Cancioneiro da Ajuda, de Caroli-na Michaëlis de Vasconcelos (1908) in Yara Frateschi Vieira (ed. por), As cantigas de D. Joan Garcia de Guilhade e estudos dispersos, Niterói, Univer-sidade Federal Fluminense, 20102: 219-256.

Nunes 1960 = José Joaquim Nunes, Compêndio de gramática histórica portu-guesa, Lisboa, Livraria Clássica, 1960.

Oliveira 1988 = António Resende de Oliveira, Do Cancioneiro da Ajuda ao “Livro das Cantigas” do conde D. Pedro: Análise do acrescento à secção das cantigas de amigo de ω, «Revista de História das Ideias» 10 (1988): 691-751.

Oliveira 1994 = António Resende de Oliveira, Depois do Espectáculo trovado-resco. A estrutura dos cancioneiros medievais e as recolhas dos séculos XIII e XIV, Lisboa, Colibri, 1994.

Paredes 2006 = Juan Núñez Paredes, Castellanismos en el cancionero profano de Alfonso X, «Studi Mediolatini e Volgari» 52 (2006): 131-147.

Pérez-Barcala 2001 = Gerardo Pérez-Barcala, Angelo Colocci y los procedimien-tos repetitivos en el «Cancioneiro da Biblioteca Nacional» (cod. 10991), «Revi-sta de Poética medieval» 7 (2001): 53-96.

Pérez-Barcala 2002 = Gerardo Pérez-Barcala, Tipoloxía da palavra-rima gale-go-portuguesa, Eva María Díaz Martínez, Juan Casas Rigall (ed. por), Iberia cantat: estudios sobre poesía Hispánica Medieval, Congreso Internacional sobre Poesía Hispánica Medieval, Santiago de Compostela 2-5 de abril 2001, Santiago de Compostela, Universidade-Servicio de Publica-cións e Intercambio Científico, 2002: 93-108.

Pérez-Barcala 2004 = Gerardo Pérez-Barcala, ‘Ay lume d’estes olhos meus’: o lume, a descriptio amantium e o sufrimento amoroso na lírica galego-portuguesa, in Mercedes Brea (ed. por), O Cancioneiro da Ajuda, cen anos despois, Ac-tas do Congreso realizado pola Dirección Xeral de Promoción Cultural, Santiago de Compostela–Illa de San Simón os días 25-28 de maio de 2004, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2004: 595-626.

Pérez Varela 2000 = Carlos Pérez Varela, A morte de amor en Roi Queimado, in Annick Englebert et alii (eds.), Actes du XXIIe Congrès International de Linguistique et de Philologie Romanes, Bruxelles, 23-29 juillet 1998, Tü-bingen, Niemeyer, 1998, V: 103-106.

Pizarro 1999 = José Augusto de Sottomayor-Pizarro, Linhagens medievais por-tuguesas: genealogias e estratégias 1279-1325, Porto, Centro de Estudos de Genealogia, Heráldica e História da Família da Universidade Mo-derna, 1999, 2 voll.

Pousada Cruz 2012 = Miguel Angel Pousada Cruz, A tradición manuscrita de Sancho Sanchez, clérigo, in Pilar Lorenzo Gradín, Simone Marcenaro (ed. por), El texto medieval. De la edición a la interpretación, Anexo de «Verba» n° 68, 2012: 225-247.

Prestage 1999 = Edgar Prestage, Il Portogallo nel Medioevo, «Storia del mondo medievale» 7 (1999): 576-610.

Ramos 1984 = Maria Ana Ramos, A transcrição das fiindas no Cancioneiro da Ajuda, «Boletim de Filologia» 29 (1984): 11-22.

Ramos 1985 = Maria Ana Ramos, Novas observações sobre o sistema de numeração do Cancioneiro da Ajuda, «Boletim de Filologia» 30 (1985): 33-46.

Ramos 1988 = Maria Ana Ramos, Tradições gráficas nos manuscritos da lírica ga-lego-portuguesa, in Dieter Kremer (éd. par), Actes du XVIII Congrès In-ternational de Linguistique et de Philologie Romanes, Universitè de Trèves (Trier) 1986, Tübingen, Niemeyer, 1988, VI: 37-48.

Ramos 1993 = Maria Ana Ramos, L’importance des corrections marginales dans le Chansonnier d’Ajuda, in Gerold Hilty (éd. par), Actes du XXe Congrès In-ternational de Linguistique et Philologie Romanes, Université de Zürich, 6-11 avril 1992, Tübingen, Francke Verlag, 1993, V: 143-152.

Ramos 1994 = Maria Ana Ramos, O Cancioneiro da Ajuda, in Id. (ed. por), Fragmento do Nobiliario do Conde Dom Pedro e Cancioneiro da Ajuda. Edição Fac-simile do códice existente na Biblioteca da Ajuda. Apresentação, Estudos e Índices, Lisboa, Edições Tavola Redonda, Instituto Portu-guês do Património Arquitectónico e arqueológico, Biblioteca da Ajuda, 1994: 27-48.

Ramos 2008 = Maria Ana Ramos, O Cancioneiro da Ajuda. Confecção e escrita, Lisboa, Universidade de Lisboa, 2008 (tesi di Dottorato inedita).

Ramos 2013 = Maria Ana Ramos, Processos de reverência cultural? A adopção de e na escrita portuguesa, in Ao sabor do texto. Estudos dedicados a Ivo Castro, a cura di R. Álvarez, A.M. Martins e H. Monteagudo, San-tiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, Imprenta Universitaria, 2013: 481-514.

Ramos—Oliveira 1993 = Maria Ana Ramos, Antonio Resende de Olivei-ra, Cancioneiro da Ajuda, in DLMGP: 115-118.

Ribeiro Miranda 2004 = José Carlos Ribeiro Miranda, Aurs mesclatz ab ar-gen. Sobre a primeira geração de trovadores galego-portugueses, Porto, Guare-cer, 2004.

Ribeiro Miranda 2010 = José Carlos Ribeiro Miranda, Cantar ou cantiga? Sobre a designação genérica da poesía galego-portuguesa, in Santiago López Martínez-Morás, Mercedes Brea (ed. por), Aproximacións ao estudo do vocabulario trobadoresco, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2010: 161-179.

Rodríguez Guerra—Varela Barreiro 2007 = Alexandro Rodríguez Guerra, Xavier Varela Barreiro, As grafías no Cancioneiro da Ajuda, Ana Isabel Boullón Agrelo (ed. por), Na nosa lyngoage galega. A emerxencia do galego como lingua escrita na Idade Media, Santiago de Compostela, ILGA / Consello da Cultura Galega, 2007: 473-556.

Salvi 1993 = Giampaolo Salvi, La posizione dei pronomi personali clitici in galego-portoghese, in Gerold Hilty (éd. par), Actes du XX Congrès International de Linguistique et Philologie Romanes, Université de Zurich (6-11 avril 1992), Tübingen, Francke Verlag, 1993, III: 307-319.

Souto Cabo 1988 = José Antonio Souto Cabo, Aproximaçom ao motivo dos olhos nas cantigas d’amor e amigo, «Agalia» 16 (1988): 401-420.

Souto Cabo 1993 = José Antonio Souto Cabo, Do bom parecer à morte de amor: consideraçons sobre a contemplaçom da “senhor” na cantiga de amor, in Aurora Marco (ed. por), Simpósio Internacional Muller e Cultura, Santiago de Compostela, 27-29 de febreiro de 1992, Santiago de Compostela, Servicio de Publicaciones e Intercambio Científico, 1993: 25-42.

Souto Cabo 2012 = José Antonio Souto Cabo, Os cavaleiros que fizeram as can-tigas. Aproximação às origens socioculturais da lírica galego-portuguesa, Nite-rói, Editora UFF, 2012.

Stirnemann 2016 = Patricia Stirnemann, La décoration du Chansonnier d’Ajuda, in Teresa Amado, Maria Ana Ramos, À volta do Cancioneiro da Ajuda. Actas do Colóquio “Cancioneiro da Ajuda (1904-2004)”, Lisboa, 11-13 de novembro de 2004 (2004), Lisboa, Imprensa Na-cional/Casa da Moeda, 20162: 71-86.

Tavani 1967 = Giuseppe Tavani, La tradizione manoscritta della lirica galego-portoghese, «Cultura Neolatina» 27/1-2 (1967): 41-94.

Tavani 1969 = Giuseppe Tavani, Poesia del Duecento nella penisola iberica. Pro-blemi della lirica galego-portoghese, Roma, Edizioni dell’Ateneo, 1969.

Tavani 1979 = Giuseppe Tavani, A proposito della tradizione manoscritta della li-rica galego-portoghese. (A propos de la tradition manuscrite de la poésie lyrique galicienne-portugaise), «Medioevo Romanzo» 6/2-3 (1979): 372-418.

Tavani 1980 = Giuseppe Tavani, La poesia lirica galego-portoghese, in Hans Robert Jauss et alii (hrsg. von), Grundriss der Romanischen Literaturen des Mittelalters, 1/6 (1980): 5-165.

Tavani 1988 = Giuseppe Tavani, Ensaios portugueses, Lisboa, Imprensa Na-cional/Casa da Moeda, 1988.

Tavani 1999 = Giuseppe Tavani, Ancora sulla tradizione manoscritta della lirica galego-portoghese (quarta e ultima puntata), «Rassegna iberistica» 65 (1999): 3-12.

Tavani 2000 = Giuseppe Tavani, Eterotopie et eteronomie nella lettura dei canzo-nieri galego-portoghesi, «Estudis Romànics» 22 (2000): 139-153.

Ventura 2003 = Leontina Ventura, A nobreza de Corte de Afonso III, Disser-tação de Doutoramento en História, Coimbra, Faculdade de Letras, 2003, 2 voll.

Vilhena 1977 = Maria de Conceição Vilhena, A ‘morte por amor’ na lirica gale-go-portuguesa. Reabilitação de Roi Queimado, «Cahiers d’Études Roma-nes» 3 (1977): 1-20.

Wettstein 1974 = Jacques Wettstein, ‘Mezura’: l’ideal des troubadours. Son essence et ses aspects, Genève, Slatkine, 1974.

Williams 1975 = Edwin B. Williams, Do latim ao português, Rio de Janeiro, Tempo Brasileiro, 1975.