Nuovi apporti testimoniali del "Theodolet", con edizione interpretativa del ms. London, British Library, Harley 1008

Contenuto principale dell'articolo

Andrea Macciò
https://orcid.org/0009-0004-4596-7941
Matteo Milani
https://orcid.org/0000-0002-6384-6041

Abstract

Il contributo verte sulla traduzione in francese dell’Ecloga Theoduli con la quale Jean Le Fèvre inaugura, a metà del secolo XIV, la sua produzione letteraria. Dopo aver dato conto della diffusione del modello latino nei due volgarizzamenti d’Oltralpe di Jacquemon Bochet e (appunto) Jean Le Fèvre, e aver messo in luce l’importanza del Theodolet nel corpus di un autore ancora non del tutto acquisito dalla critica, il saggio presenta la recensio completa della tradizione manoscritta e a stampa del componimento, accompagnata  dall’edizione interpretativa del ms. L. Obiettivo dello studio è dunque quello di proporsi come strumento utile per una nuova edizione critica aggiornata del Theodolet.

Downloads

I dati di download non sono ancora disponibili.

Dettagli dell'articolo

Come citare
Macciò, A., & Milani, M. (2025). Nuovi apporti testimoniali del "Theodolet", con edizione interpretativa del ms. London, British Library, Harley 1008. Carte Romanze. Rivista Di Filologia E Linguistica Romanze Dalle Origini Al Rinascimento, 13(2), 7–73. https://doi.org/10.54103/2282-7447/29749
Sezione
Testi
Biografia autore/autrice

Andrea Macciò, University of Turin

Andrea Macciò ha conseguito il dottorato di ricerca in Filologia romanza presso l’Università di Cagliari (International PhD Course in Philological and Literary, Historical and Cultural Studies). I suoi interessi
scientifici si sono prevalentemente rivolti al Roman de Flamenca e alla produzione visionaria in francese, con specifico riguardo alla Voie d’Enfer et de Paradis di Pierre de l’Hôpital, della quale ha curato l’edizione critica, e più di recente alla Regale du Monde. Ha lavorato come borsista al Progetto Trafficking between languages: idioms in contact in pre-unitary Sardinia e ha poi ottenuto un assegno di ricerca presso l’Università di Torino nell’ambito del Progetto PRIN 2022 Medieval Romance Miscellanies As Instructional Devices (MERMAID).

Matteo Milani, University of Turin

è professore ordinario di Filologia e linguistica romanza presso l’Università di Torino, dove ha insegnato anche Linguistica italiana e Filologia italiana. Ha curato l’edizione critica del Sollazzo di Simone Prodenzani e del volgarizzamento I10-I10a del Secretum secretorum e la pubblicazione dell’antologia Letteratura scientifica medievale italiana; si è dedicato inoltre allo studio delle prime grammatiche latino-volgari della Penisola, alla lectura del Canto XXVIII dell’Inferno, a diversificati argomenti di onomastica letteraria e all’italiano della canzone italiana. Entro il piú ampio orizzonte romanzo, si è occupato di letteratura francese (Rutebeuf, Mamerot), provenzale e francoprovenzale.

Riferimenti bibliografici

LETTERATURA PRIMARIA

Bochet, Tiaudelet (Hunt) = Tiaudelet. Theodolus in Medieval France, ed. by Tony Hunt, Turnhout, Brepols, 2019 («Textes vernaculaires du moyen âge», 22).

Disticha Catonis (Boas–Botschuyver) = Disticha Catonis, recensuit et apparatu critico instruxit Marcus Boas, Amsterdam, North-Holland, 1952.

Facet (Morawski) = Le «Facet en françoys», édition critique des cinq traductions des deux «Facetus» latins avec introduction, notes et glossaire, par Józef Morawski, Poznań, Poznańskie towarzystwo przyjaciół nauk · Société scientifique de Poznań, 1923.

Gerson, Œuvres complètes (Palémon Glorieux) = Jean Gerson, Œuvres complètes, introd., texte et notes par Mgr Palémon Glorieux, 10 voll. in 11 tt., t. 7, Paris, Desclée, 1968.

Jean de Vignay, Le Miroir historial (Brun) = Jean de Vignay, «Le Miroir historial». Édition critique du livre I («Prologue») et du livre V («Histoire d’Alexandre le Grand»), par Laurent Brun, Stockholm, Stockholm University: Department of French, Italian and Classical Languages, 2010 («Forksningsrapporter / Cahiers de la recherche», 44).

Le Fèvre (Dorsy) = «Car la vie menee sans doctrine semble à la mort qu’on paint ou ymagine». Étude et édition critique de la traduction des «Disticha Catonis» de Jean Le Fèvre, éd. par Lucie Dorsy, Paris, ENC, 2012.

Le Fèvre (Hasenohr-Esnos 1965) = Jean Le Fèvre et le «Respit de la mort», éd. par Geneviève Hasenohr-Esnos, Paris, ENC, 1965.

Le Fèvre (Hasenohr-Esnos 1969) = Le «Respit de la mort» par Jean le Fèvre, éd. par Geneviève Hasenohr-Esnos, Paris, Picard, 1969 («Société des anciens textes français», 143).

Le Fèvre (Huchet) = «La Vieille». Traduction du «De Vetula» par Jean Le Fèvre, éd. par Marie-Madeleine Huchet, Paris, SATF, 2018.

Le Fèvre (Pacchiarotti) = Jean Le Fèvre de Ressons, Les Lamentations de Matheolus, a c. di Tiziano Pacchiarotti, Alessandria, Edizioni dell’Orso, 2010.

Le Fèvre (Van Hamel) = «Les Lamentations de Matheolus» et «Le Livre de Leësce» de Jehan Le Fèvre de Ressons, éd. par Anton-Gerard Van Hamel, Paris, Bouillon, 1892-1905, 2 voll. («Bibliothèque de l’École de Hautes Études», 95-96).

Libro di costumanza (Battagliola) = Il «Libro di costumanza». Fonti, tradizione, testi, a c. di Davide Battagliola, Milano, Ledizioni, 2022 («Medioevi novissima», 5).

Llull, Ordre de Chevalerie (Minervini) = Ramon Llull, Livre de l’Ordre de Chevalerie, a c. di Vincenzo Minervini, Bari, Adriatica, 1972 («Biblioteca di Filologia romanza», 21).

Maillet, Les Proverbez d’Alain (Hunt): 7-30 = Thomas Maillet (?), Les Proverbez d’Alain, éd. par Tony Hunt, Paris, Champion, 2007 («Classiques Français du Moyen Âge», 151).

Pastoralet (Pagan) = Martine Pagan, Le «Pastoralet» (Grégoire le Grand). Traduction médiévale française de la «Regula Pastoralis». Édition critique du manuscrit 868 de la Bibliothèque Municipale de Lyon. Édition en vis-à-vis du manuscrit Cotton Vitellius F VII de la British Library de Londres, Paris, Champion, 2007 («Classiques Français Du Moyen Age», 154).

Psautier d’Oxford (Michel) = Psautier d’Oxford, ed. by Francisque Michel, Oxford, Oxford University Press, 1860.

Teodulo, Ecloga (Mosetti Casaretto) = Teodulo, Ecloga. Il canto della Verità e della Menzogna, a c. di Francesco Mosetti Casaretto, Firenze, SISMEL · Edizioni del Galluzzo, 1997 («Per verba. Testi mediolatini con traduzione», 5).

Theoduli Ecloga (Hunt Green) = Theoduli Ecloga, ed. by Roger Peter Hunt Green, in Id. (ed. by), Seven Versions of Carolingian Pastoral, Reading, University of Reading · Department of Classics, 1980 («Medieval and Renaissance Latin Texts»), pp. 26-35; 111-49.

Theoduli Ecloga (Osternacher) = Theoduli Eclogam recensuit et prolegomenis instruxit prof. dr. Joannes Osternacher, Ripariae prope Lentiam (= Stadthamhof), Collegium Petrinum di Urfahr, 1902 («Jahresbericht des bischöflichen Privat-Gymnasiums am Kollegium Petrinum in Urfahr», 5).

Tignonvillana (Eder) = Tignonvillana inedita, hrsg von Robert Eder, «Romanische Forschungen» 33 (1915): 851-1021.

LETTERATURA SECONDARIA

Abrahams 1844 = Nicolai Christian Levin Abrahams, Description des manuscrits français du moyen âge de la Bibliothèque Royale de Copenhague: précédée d’une notice historique sur cette bibliothèque, København, Thiele, 1844.

Badel 1980 = Pierre-Yves Badel, Le «Roman de la Rose» au XIVe siècle. Étude de la réception de l’œuvre, Genève, Droz, 1980.

Barney Burke 2013 = Linda Barney Burke, «She Is the Second St. Clare». The exemplum of Jehanne de Neuville, abbess of Longchamp, in a fourteenth-century defense of women by Jehan Le Fèvre, «Franciscan Studies» 71 (2013): 325-60.

Beattie 1944-1946 = William Beattie, Supplement to the hand list of incunabula in the National Library of Scotland, Edinburgh, Printed for the Author, 1944-1946.

Boivin 2006 = Jeanne-Marie Boivin, Naissance de la fable en français: l’«Isopet de Lyon» et l’«Isopet I-Avionnet», Paris, Champion, 2006 («Essais sur le Moyen Âge», 33).

Bouchet 2018 = Florence Bouchet, The French Translation of the «Llibre de l’Orde de Cavalleria». The Diffusion, Translation, and Adaptation of Ramon Llull’s Text, «Digital Philology» 7 (2018): 199-220.

Buzzetti Gallarati 1978 = Silvia Buzzetti Gallarati, Nota bibliografica sulla tradizione manoscritta di Jean de Meun, «Revue romane» 13 (1978): 2-35.

Buzzetti Gallarati 1992 = Silvia Buzzetti Gallarati, Le Codicile maistre Jehan de Meun, «Medioevo Romanzo» 17 (1992): 339-89.

Catalogue des manuscrits français 1968 = Bibliothèque nationale (Département des Manuscrits), Catalogue des manuscrits français: ancien fonds, 5 voll., t. 1, Paris, Firmin-Didot, 1868.

Cornagliotti 1980 = Anna Cornagliotti, Un manoscritto sconosciuto della versione francese del «Tractat de cavalleria» di Ramon Llull (JB II 19 dell’Archivio di Stato di Torino), in Aa. Vv., Estudis de llengua i literatura catalanes oferts a R. Aramon i Serra en el seu setantè aniversari, vol. 2, Barcelona, Curial, 1980 («Estudis Universitaris Catalans», 24): 157-66.

Cosentini 1922 = Francesco Cosentini, Torino. Biblioteca Nazionale, Firenze, Olschki, 1922 («Inventari dei manoscritti delle biblioteche d’Italia. Opera fondata dal Prof. Giuseppe Mazzatinti», 28).

Couderc–De La Roncière 1902 = Charles Couderc, Charles De La Roncière, Bibliothèque nationale. Catalogue général des manuscrits français: anciens petits fonds français, 3 voll., t. 2: no 22885-25696 du fonds français, Paris, Ernest Leroux, 1902.

Coville 1941 = Alfred Coville, La vie intellectuelle dans les domaines d’Anjou-Provence de 1380 à 1435, Paris, Droz, 1941.

Delsaux 2011 = Olivier Delsaux, Les désignations des manuscrits originaux en moyen français, in Id., Hélène Haug (éds.), Original et originalité. Aspects historiques, philologiques et littéraires. Actes du VIe Colloque de l’Association Internationale pour l’Étude du Moyen Français, organisé par le Groupe de Recherche sur le Moyen Français, Louvain-la-Neuve, 20, 21 et 22 mai, 2010, Louvain-la-Neuve, Presses universitaires de Louvain, 2011: 54-68.

Delsaux 2013 = Olivier Delsaux, Manuscrits et pratiques autographes chez les écrivains français de la fin du Moyen Âge. L’exemple de Christine de Pizan, Geneve, Droz, 2013 («Publications Romanes et Françaises», 258).

Delsaux–Van Hemelryck 2014 = Olivier Delsaux, Tania Van Hemelryck, Les manuscrits autographes en français au Moyen Âge. Guide de recherches, Turnhout, Brepols, 2014 («Texte, Codex & Contexte», 15).

Dickson–Barclay 1913 = William Kirk Dickson, Miss J. M. G. Barclay, List of the XVth century books in the Library of the Faculty of advocates, Edinburgh, Edinburgh Bibliographical Society, 1913.

Eyre–Strahan 1808-1812 = George Eyre, Andrew Strahan, A catalogue of the Harleian manuscripts, in the British Museum. With indexes of persons, places, and matters, London, Printed by command of his Majesty King George III, I-III voll. 1808, IV vol. 1812.

Galderisi–Vincensini 2017 = Claudio Galderisi, Jean-Jacques Vincensini (éd.), La traduction entre Moyen Âge et Renaissance: médiations, auto-traductions et traductions secondes, Turnhout, Brepols, 2017.

Glenn 1992 = Jonathan A. Glenn, Further Notes on two unedited manuscripts of the «Livre de l’ordre de chevalerie», «Studia Lulliana» 32 (1992): 39-58.

Halm 1858 = Karl Halm, Codices manu scripti Bibliothecae Regiae Monacensis: gallici, hispanici, italici, anglici, suecici, danici, slavici, esthnici, hungarici descripti, München · Paris, Libraria Regia Palmiana · A. Franck, 1858 («Catalogus codicum manu scriptorum Bibliothecae Regiae Monacensis», 7).

Hamilton 1909 = George Livingstone Hamilton, Theodulus. A medieval textbook, «Modern philology» 7/2 (1909): 169-85.

Hamilton 1911 = George Livingstone Hamilton, “Theodulus” in France, «Modern Philology» 8/4 (1911): 611-612.

Hasenohr-Esnos 1990 = Geneviève Hasenohr-Esnos, Discours vernaculaire et autorités latines, in Henri Jean Martin, Jean Vezin (éds.), Mise en page et mise en texte du livre manuscrit, Paris, Éditions du Cercle de la Librairie · Promodis, 1990: 289-315.

Hasenohr-Esnos 1991 = Geneviève Hasenohr-Esnos, Sur une ancienne traduction lorraine (XIIe s. ?) du «Beniamin minor», «Revue d'histoire des textes» 21 (1991): 237-42.

Hasenohr-Enos 2015 = Geneviève Hasenohr-Enos, Tradition du texte et tradition de l’image. À propos d’un programme d’illustration du «Theodolet», in Sylvie Lefèvre, Marie Clotilde Hubert, Anne-Françoise Leurquin-Labie, Christine Ruby, Marie-Laure Savoye (éd. par), Textes de dévotion et lectures spirituelles en langue romane (France, XIIe-XVIe siècle), Turnhout, Brepols, 2015: 853-73 (da cui si cita); precedentemente pubblicato in Pierre Cockshaw, Monique-Cecile Garand, Pierre Jodogne (ediderunt), Miscellanea codicologica F. Masai dicata MCMLXXIX, Gand, Story-Scientia, 1979, 2 voll.: t. 2, 451-67.

Henkel 1988 = Nikolaus Henkel, Deutsche Übersetzungen lateinischer Schultexte. Ihre Verbreitung und Funktion im Mittelalter und in der frühen Neuzeit, München · Zürich, Artemis Verlag, 1988 («Münchener Texte und Untersuchungen zur deutschen Literatur des Mittelalters», 90).

Hunt Green 1982 = Roger Peter Hunt Green, The genesis of a medieval textbook: the models and sources of the «Ecloga Theoduli», «Viator» 13 (1982): 49-106.

Inventaire des nouvelles acquisitions latines 1915-1917 = Bibliothèque nationale (Département des Manuscrits), Inventaire des nouvelles acquisitions latines, 8 voll., t. 1: no 1-1775, Paris, Bibliothèque nationale, 1915-1917.

Jørgensen 1926 = Ellen Jørgensen, Catalogus codicum latinorum medii aevi Bibliothecae Regiae Hafniensis, 2 voll., t. 2, Hafniae (= København), Gyldendal, 1926.

Josserrand–Bruno 1960 = Pierre Josserrand, Jean Bruno, Les Estampilles du département des imprimés de la Bibliothèque nationale, in Aa. Vv., Mélanges d’histoire du livre et des bibliothèques offerts à Monsieur Franz Calot, Paris, Librairie d’Argences, 1960: 261-98 e tavv. XXIII-XXIV.

Käppeli 1970 = Thomas Käppeli, Scriptores Ordinis Praedicatorum Medii Aevi, 4 voll., t. 1 (A–F), Roma, Romae ad S. Sabinae, 1970.

Kristeller 1983 = Paul Oskar Kristeller, Iter Italicum, vol. III (alia itineraria I), London, Leiden Brill, 1983.

Kronenberg 1956 = Maria Elizabeth Kronenberg, Campbell’s Annales de la Typographie néerlandaise au XVe siècle, The Hague, Martinus Nijhoff, 1956.

Laidlaw 1981 = James Laidlaw, Beasts and birds in the «Regale du Monde», in Jan Goossens, Timpthy Sodmann (ed.), Third International Beast Epic, Fable and Fabliau Colloquium, Münster, 1979. Proceedings, Köln · Wien, Böhlau Verlag, 1981 («Nieder-deutsche Studien», 30): 174-88.

Macciò 2023 = Andrea Macciò, Sub specie animalium. Simbologia faunistica della società medioevale nella «Regale du Monde», «Reinardus» 35 (2023): 49-83.

Macciò 2024 = Andrea Macciò, Vivat, praecipiat, valeat praeses sacra vulpis! Parodia e nuove simboliche animali nella «Regale du Monde», «Reinardus» 36 (2024): 124-66.

Marichal–Samaran 1981 = Robert Marichal, Charles Samaran (dir.), Catalogue des manuscrits en écriture latine portant des indications de date, de lieu ou de copiste, 7 voll., t. 4 (prima parte), Bibliothèque nationale, fonds latin (supplément), nouvelles acquisitions latines, petits fonds divers, «Bulletin des bibliothèques de France (BBF)» 1981.

Meyer 1906 = Paul Meyer, Légendes hagiographiques en français – I. Légendes en vers, «Histoire littéraire de la France» 33 (1906): 328-78.

Minervini 1983 = Vincenzo Minervini, Postilla lulliana, «Annali dell’Istituto Universitario Orientale di Napoli» 25/1 (1983): 333-41.

Nicoud 2007 = Marilyn Nicoud, Inventaire No 1. Manuscrits d’ouvrages diététiques occidentaux en latin, in Id., Les régimes de santé au Moyen Âge, 2 voll., Roma, Publications de l’École française de Rome, 2007, disponibile in rete all’indirizzo https://books.openedition.org/efr/2950.

Nye Quinn 1971 = Betty Nye Quinn, Ps.-Theodolus, in Paul Oskar Kristeller, Ferdinand Edward Cranz (ed. by), Catalogus translationum et commentariorum. Mediaeval and Renaissance latin translations and commentaries, 13 voll., t. 2, Washington D.C., Catholic University of America Press, 1971: 383-408.

Nyerup 1795 = Rasmus Nyerup, Index codicum manuscriptorum, in Id., Bibliotheca Thottiana, vol. VII, Hafniae (= København), Det Kongelige Bibliotek, 1795: 273-537.

Omont 1917 = Henri Omont, Nouvelles acquisitions du Département des Manuscrits de la Bibliothèque nationale pendant les années 1915-1917, «Bibliothèque de l’École des chartes» 78 (1917): 221-68.

Omont–Auvray 1900 = Henri Omont, Louis Auvray, Bibliothèque nationale. Catalogue général des manuscrits français: ancien Saint-Germain français, 5 voll., t. 3, Paris, Leroux, 1900.

Ouy 1999 = Gilbert Ouy, Les manuscrits de l’abbaye de Saint-Victor. Catalogue établi sur la base du répertoire de Claude de Grandrue (1514), Turnhout, Brepols, 1999, 2 voll. («Bibliotheca Victorina», 10).

Ouy–Reno 2004 = Gilbert Ouy, Christine Reno, Les «Proverbes moraux» de Christine de Pizan. Une nouvelle édition critique et quelques problèmes, in Maria Colombo Timelli, Claudio Galderisi (éds.), «Pour acquerir honneur et pris». Mélanges de Moyen Français offerts à Giuseppe Di Stefano, Montréal, CERES, 2004: 560-73.

Ouy–Reno 2012 = Gilbert Ouy, Christine Reno, La copie hâtive des «Proverbes moraux» (Ms. BnF fr. 24864, f. 176r-178bisv), «Cahiers de Recherches Médiévales et Humanistes» 23 (2012): 299-307.

Ouy–Reno–Villela-Petit–Delsaux–Van Hemelryck 2012 = Gilbert Ouy, Christine Reno, Inès Villela-Petit, Olivier Delsaux, Tania Van Hemelryck, Album Christine de Pizan, Turnhout, Brepols, 2012 («Texte, Codex et Contexte», 14).

Parducci 1915 = Amos Parducci, Le «Tiaudelet», traduction française en vers du «Theodulus», «Romania» 44/173 (1915): 37-54.

Paris 1842 = Paulin Paris, Les manuscrits françois de la Bibliothèque du roi, 7 voll., t. 5, Paris, Techener, 1842.

Pasini 1749 = Giuseppe Pasini, Codices Manuscripti Bibliothecae Regii Taurinensis Athenaei per linguas digesti, & binas in partes distributi, in quarum prima Hebraei, & Graeci, in altera Latini, Italici, & Gallici, t. II, Torino, Tipografia Regia, 1749.

Reno 2012 = Christine Reno, La copie hâtive des «Proverbes moraux», «Cahiers de recherches médiévales et humanistes» 23 (2012).

Rouse–Rouse 1999 = Mary Anne Rouse, Richard Howard Rouse, Prudence, Mother of Virtues: The «Chapelet des Vertus» and Christine de Pizan, New York, Peter Lang, 1999.

Ruffini 1938 = Mario Ruffini, Un ignoto manoscritto della traduzione francese del «Libre de l’Orde de cavalleria» di Raimondo Lullo, «Estudios Lulianos» 2 (1938): 77-82.

Ruhe 1968 = Ernstpeter Ruhe, Untersuchungen zu den altfranzösischen Übersetzungen der «Disticha Catonis», Munich, Hueber, 1968.

Schneider 1991 = Karin Schneider, Die deutschen Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek München. Die mittelalterlichen Handschriften aus Cgm 888 – 4000, Wiesbaden, Harrassowitz, 1991.

Short-Title Catalogue 1970 = National Library of Scotland, A Short-Title Catalogue of Foreign Books printed up to 1600, Edinburgh, Her Majesty’s Stationery Office, 1970.

Strecker 1924 = Karl Strecker, Studien zu karolingischen Dichtern, «Neues Archiv für Sächsische Geschichte und Altertumskunde» 45 (1924): 14-31.

Ulrich 1904 = Jakob Ulrich, Der Cato Jean Lefevre’s nach der Turiner Handschrift L. III. 14. zum erstenmal herausgegeben, «Romanische Forschungen» 15 (1904): 70-106.

Van Thienen–Goldfinch 1999 = Gustav Van Thienen, John Goldfinch, Incunabula printed in the Low Countries. A Census, Nieuwkoop, De Graaf Publishers, 1999.

Vielliard 2010 = Françoise Vielliard, La traduction des «Disticha Catonis» par Jean Le Fèvre: perspectives codicologiques, in Stéphanie Le Briz, Géraldine Veysseyre (éd.), Approches du bilinguisme latinfrançais au Moyen Âge, Turnhout, Brepols, 2010: 207-238.

von Winterfeld 1905 = Paul von Winterfeld, Hrotsvits literarische Stellung, «Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen» 114 (1905): 25-272.

Welter 1927 = Jean-Thiébaut Welter, L’exemplum dans la littérature religieuse et didactique du Moyen Âge, Paris, Honoré Champion, 1927.

Wright 1972 = Cyril Ernest Wright, Fontes Harleiani. A study of the sources of the Harleian collection of manuscripts preserved in the Department of Manuscripts in the British Museum, London, Trustees of the British Museum, 1972.