Razionalizzare per definire: la normativa amministrativa della Chiesa. Il contributo della stampa incunabola

Autori/Autrici

DOI:

https://doi.org/10.54103/2611-318X/31307

Parole chiave:

visita pastorale, fonti autentiche, legislazione papale, decretali, regole di cancelleria

Abstract

Nel tardo medioevo la dimensione amministrativa della Chiesa conosce diverse forme di razionalizzazione. Il pensiero canonistico e teologico teorizza un processo di riforma delle istituzioni ecclesiastiche attraverso il rilancio della visita pastorale inteso quale strumento di conoscenza e controllo delle amministrazioni locali nonché di correzione di ogni forma di eccesso e abuso commesso dai sottoposti. Il nuovo mezzo della stampa viene utilizzato per compiere un’opera di accertamento, riordino e consolidamento delle fonti che costituivano la normativa generale della Chiesa ma che non erano state mai codificate in collezioni ufficiali: ovvero le decretales extravagantes e le regulae cancellariae. Questo intervento non solo conferisce certezza a fonti che erano di dubbia autenticità quando prodotte in giudizio ma riconosce anche la regolamentazione amministrativa quale componente della normativa generale della Chiesa.

Downloads

I dati di download non sono ancora disponibili.

Riferimenti bibliografici

ITALO BIROCCHI, Alla ricerca dell’ordine. Fonti e cultura giuridica dell’età moderna, Torino 2002.

JACQUELINE BROWN, The Extravagantes Communes and Its Medieval Predecessors, in A Distinct voice. [v.], pp. 373–436.

ANTONIUS A BUTRIO, Super secunda secundi Decretalium Commentarii, Venetiis, Apud Iunctas, 1578.

ADRIANO CAVANNA, Storia del diritto moderno in Europa. 1. Le fonti e il pensiero giuridico, Milano 1982

PIERRE CHASTANG - FLORENT CYGLER - SYLVAIN DESTEPHEN - ARNAUD-VIVIEN FOSSIER - DOMINIQUE IOGNA-PRAT (avec la coll. de HINNERK BRUHNS) - BERTRAND MARCEAU - DOMINIC MOREAU - LAURA PETTINAROLI, Administration/bureaucratie, in Dictionnaire critique de l’Église, Notions et débats de sciences sociales, dir. par FREDERIC GABRIEL - DOMINIQUE IOGNA-PRAT - ALAIN RAUWEL, Paris 2023, pp. 23-47.

A Companion to the Medieval Papacy, ed. KEITH SISSON - ATRIA LARSON, Boston 2016.

The creation of the Ius Commune. From Casus to Regula, ed. JOHN W. CAIRNS - PAUL J. DU PLESSIS, Edinburgh 2010.

IOHANNES FRANCISCUS DE PAVINIS, Tractatus de visitatione praelatorum; Extravagantes communes Bonifacii VIII, Bendecti XI, Clementis V cum glossis Iohannis Monachi; Extravagantes communes Iohannis XXII cum glossis Guilelmi de Monte Lauduno, Romae, Georgius Lauer, 1475.

IOHANNES FRANCISCUS DE PAVINIS (ED.), Constitutiones Clementis V; Praeludium Iohannis Franciscus de Pavinis ad Extravagantium, Regularum Cancellariae et Decisionum Rotae notitiam; Decretales Extravagantes Iohannis XXII cum apparatu Jesselini de Cassanis necnon cum additionibus Iohannis Francisci de Pavinis, [Romae, Johannes Bulle, 1478].

SILVIA DI PAOLO, Casuistique et pouvoir législatif. Aux origines médiévales du renouvellement du droit de l'Église, in Lire le droit du Moyen Âge. [v.], pp. 205-224.

SILVIA DI PAOLO, La ordinaria amministrazione della Chiesa locale: capitula di inchiesta su persone, beni e contabilità, in Écritures grises [v.], pp. 249-264.

SILVIA DI PAOLO, Quaero quid sit visitatio et quid visitare. Alcune annotazioni sull’esperienza canonistica dell’amministrazione, in Der Einfluss der Kanonistik [v.], vol. 37,2, pp. 267–294.

SILVIA DI PAOLO, Verso la modernità della Chiesa. Giovanni Francesco Pavini (ca. 1424-1485): la stampa, le decisiones, le extravagantes e la disciplina amministrativa, Roma 2018, <http://www.dhi-roma.it/dipaolo-pavini.html>.

A Distinct voice. Medieval Studies in honor of Leonard E. Boyle, O. P., ed. JAQUELINE BROWN - WILLIAM P. STONEMAN, Notre Dame (IN) 1997.

L’Écriture des juristes (XVIe-XVIIIe siècle), études réunies par LAURENCE GIAVARINI, Paris 2010.

Écritures grises. Les instruments de travail administratifs en Europe méridionale (XIIe–XVIIe siècles), études réunies par ARNAUD FOSSIER - JOHANN PETITJEAN - CLEMENCE REVEST, Paris 2019.

Der Einfluss der Kanonistik auf die europäische Rechtskultur. Öffentliches Recht, Atti del convegno (Como, 26-29 luglio 2009), herausgegeben von FRANCK ROUMY - MATHIAS SCHMOECKEL - ORAZIO CONDORELLI, Köln - Weimar - Wien 2011, pp. 267–294.

Fonti ecclesiastiche per la storia sociale e religiosa d’Europa: XV-XVIII secolo, a cura di CECILIA NUBOLA - ANGELO TURCHINI, Bologna 1996.

Lire le droit du Moyen Âge. Comprendre et utiliser les sources juridiques (des XIIe-XVe siècles), dir. par EMANUELE CONTE - LOUIS GENTON, Palermo 2025.

IASON MAYNUS, Commentaria in Primam Digesti novi Partem, Lugduni, per Thomam Berteau, 1546.

ANDREAS MEYER, Die geplante neue Edition der spätmittelalterlichen päpstlichen Kanzleiregeln, in Päpste, Pilger, Pönitentiarie [v.], pp. 117-131.

ANDREAS MEYER, Die päpstliche Kanzlei im Mittelalter - ein Versuch, in «Archiv für Diplomatik, Schriftgeschichte, Siegel- und Wappenkunde», LXI (2015), pp. 291-342.

ANDREAS MEYER, Emil von Ottenthal revisited: Unterwegs zu einer erweiterten Neuedition der spätmittelalterlichen Regulae cancellariae apostolicae, in «Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte», XCI (2005), pp. 218-236.

ANDREAS MEYER, L’amministrazione del patrimonio ecclesiastico. Un aspetto del diritto canonico poco studiato, in «Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken», XCVI (2016), pp. 224-244.

ANDREAS MEYER, Regieren mit Urkunden im Spätmittelalter. Päpstliche Kanzelei und weltiche Kanzleien im Vergleich, in Urkunden und ihre Erforschung [v.], pp. 71-91.

ANDREAS MEYER, The Curia: The Apostolic Chancery. Growth of an Ideology and Institution, in A Companion to the Medieval Papacy [v.], pp. 238-258.

PAOLO NAPOLI, Administrare et curare. Pour une histoire juridique de la ‘gestion’, in Traçabilité et responsabilité [v.], pp. 45-71.

PAOLO NAPOLI, La visita pastoral: un laboratorio de la normatividad administrativa, in Procesos, inquisiciones, pruebas [v.], pp. 225-250.

PAOLO NAPOLI, Ratio scripta et lex animata. Jean Gerson et la visite pastorale, in L’Écriture des juristes [v.], pp. 131-151.

CECILIA NUBOLA, Conoscere per governare. La diocesi di Trento nella visita pastorale di Ludovico Madruzzo (1579-1581), Bologna 1993.

ANTONIO PADOA SCHIOPPA, La storia del diritto in Europa. Dal medioevo all’età contemporanea, Bologna 2007. Päpste, Pilger, Pönitentiarie, herausgegeben von ANDREAS MEYER - CONSTANZE RENDTEL - MARIA WITTMER-BUTSCH, Tübingen 2004.

Procesos, inquisiciones, pruebas. Homenaje a Mario Sbriccoli. Proceso judicial y prueba de la Antigüedad a la Modernidad Temprana. In memoriam Mario Sbriccoli (1940-2005), a cura di EMANUELE CONTE - MARTA MADERO, Atti del convegno (Buenos Aires, 4-5 settembre 2006), Buenos Aires 2009.

FELINUS SANDEUS, Commentaria in quinque libros Decretalium, Basileae, ex officina Frobeniana, 1567.

DANIELA TARANTINO, La fides instrumentorum. Per una storia del valore probatorio dei documenti nei processi civile e canonico dal tardo diritto comune ai codici, Roma 2010.

JACQUELINE TARRANT, Extravagantes Iohannis XXII, in Monumenta Iuris Canonici, Serie B, Corpus Collectionum, 6, Città del Vaticano 1983.

Traçabilité et responsabilité, études réunies par PHILIPPE PEDROT, Paris 2003.

Urkunden und ihre Erforschung. Zum Gedenken an Heinrich Appelt, herausgegeben von WERNER MALECZEK, Wien 2014.

Le visite pastorali. Analisi di una fonte, a cura di UMBERTO MAZZONE - ANGELO TURCHINI, Bologna 1985.

Visite pastorali in diocesi di Pavia nel Cinquecento. Una documentazione guadagnata alla storia, a cura di XENIO TOSCANI, Bologna 2003.

PASCAL VUILLEMIN, Écritures grises et réformes ecclésiastiques, in Écritures grises [v.], pp. 265-277.

DORETT ELODIE WERHAHN-PIORKOWSKI, Die Regule Cancellarie Innozenz’ VIII. und Alexanders VI. Überlieferungsgeschichte, Inkunabelkatalog und Edition der päpstlichen Kanzleiregeln im frühen Buchdruck, Wiesbaden 2021.

Dowloads

Pubblicato

2026-05-15

Come citare

Di Paolo, S. «Razionalizzare per definire: la normativa amministrativa della Chiesa. Il contributo della stampa incunabola», Studi di storia medioevale e di diplomatica - Nuova Serie, pp. 111–122. doi: 10.54103/2611-318X/31307.